İkinci el kitap piyasasında son dönemde kaynağı tam olarak açıklanamayan sıradışı bir hareketlilik yaşanıyor. Dünyanın farklı yerlerindeki bağımsız kitapçılar, normal satışlarının çok üzerinde toplu siparişler almaya başladı.
Kuzey İngiltere’deki Barter Books‘un sahibi Stuart Manley, son dönemde yaşanan hareketliliğin ölçeğine dikkat çeken isimlerden biri. Northumberland’daki kitapçıda normal bir haftada yaklaşık 2 bin ila 3 bin kitap satılırken, Kanada merkezli bir şirketten gelen tek bir toplu sipariş bu miktara denk geldi. Manley, 30 yıllık ikinci el kitapçılık deneyiminde buna benzer bir durumla karşılaşmadığını belirtti.
Benzer toplu alımların dünyanın farklı bölgelerindeki kitapçılarda da görüldüğü bildiriliyor. Ancak kitapçıların önemli bir bölümü, satın alınan kitapların nihai olarak nereye gönderildiğini bilmiyor. Siparişlerin Latincedeki nadir metinlerden kovboy romanlarına kadar oldukça geniş bir yelpazeye yayılması da hareketliliğin olağan bir okur talebinden kaynaklanmadığı ihtimalini gündeme getiriyor.
Bu gelişmelerin yapay zekâ sistemlerinin eğitiminde kullanılmak üzere kitap toplanmasıyla bağlantılı olabileceğine yönelik şüpheler, özellikle Anthropic hakkında açılan bir dava sonrasında güç kazandı. ABD’de 2025 yılında görülen davada bir yargıç, şirketin yapay zekâ sistemlerini eğitmek için satın aldığı kitapları kullanmasının ABD telif hakkı yasasını ihlal etmediğine hükmetti.
İlginizi Çekebilir: Yapay Zekâ Şirketlerinin Sahaflarda Başlattığı Yeni Akım Tepki Çekti
Anthropic Davası Kitapların Akıbetini Gündeme Taşıdı
Üç yazarın Anthropic’e karşı açtığı davada karar veren Yargıç William Alsup, şirketin söz konusu kitapları kullanımını “son derece dönüştürücü” olarak değerlendirdi ve bu nedenle kullanımın ABD yasaları kapsamında izin verilebilir olduğuna karar verdi.
Ancak dava kapsamında daha sonra kamuoyuna açılan belgeler, kitapların yapay zekâ eğitimi sürecinde fiziksel olarak yok edildiğini de ortaya koydu. Belgelerde, Anthropic’in Claude adlı yapay zekâ sohbet robotunun eğitimi kapsamında gerçekleştirilen çalışmalar sırasında bazı kitapların parçalandığı görüldü.
Anthropic sözcüsü, Claude’un kamuya açık internet verileri, ticari olarak edinilen veri setleri ve şirketin kendi ürettiği verilerin bir araya getirilmesiyle eğitildiğini açıkladı. Şirket ayrıca yapay zekâ eğitimi amacıyla kitap edinmenin sektör genelinde kullanılan yöntemlerden biri olduğunu belirtti.
Şirket tarafından yapılan açıklamada, nadir veya antika kitapların satın alınıp yok edilmesine yönelik herhangi bir veri edinme programının bulunmadığı da ifade edildi.
Buna rağmen kitapların büyük miktarlarda satın alındıktan sonra yok edilebildiğinin ortaya çıkması, ikinci el kitapçılar ve kitap dünyasındaki diğer aktörler açısından yeni soru işaretleri yarattı. Londra’nın kuzeyindeki Walden Books‘un işletmecisi David Tobin de alışılmadık büyüklükte siparişler aldığını belirtti. Bu talebin uzun süredir satılmayan bazı kitapların yeniden dolaşıma girmesini sağladığı, ancak kitapların sonrasında imha edilmesi ihtimalinin endişe yarattığı aktarıldı.
“Project Panama” ve Yıkıcı Tarama Süreci
Anthropic davasına ilişkin mahkeme belgelerinde, eski kitapların toplanarak dijitalleştirilmesine yönelik proje şirket içi yazışmalarda “Project Panama” adıyla anılıyor. Belgelerde projenin hedeflerinden biri “dünyadaki tüm kitapları yıkıcı biçimde taramak” şeklinde tanımlanıyor.
Yıkıcı tarama, fiziksel kitapların endüstriyel ölçekte dijitalleştirilebileceği tesislere gönderilmesini ifade ediyor. Bu yöntemde kitabın sırt kısmı çıkarılıyor ve sayfalar yüksek hızda taranıyor. Tarama işleminin ardından kitabın geriye kalan fiziksel parçaları geri dönüşüme gönderilebiliyor.
Manley, Project Panama’nın adının kendisi için yeni olduğunu ancak yöntemin ikinci el kitapçılar arasında daha önce de tartışıldığını söyledi. Bununla birlikte, Barter Books’tan satın alınan kitapların doğrudan bu proje için toplandığına dair herhangi bir kanıt bulunmadığını belirtti.
Benzer şekilde diğer yapay zekâ şirketlerinin yürüttüğü projelerin de bu alışılmadık satın alma dalgasının arkasında olup olmadığı bilinmiyor. Kitapçılardaki siparişlerin rastgele göründüğü ve belirli bir konu ya da türle sınırlı olmadığı belirtiliyor. Nadir Latince metinler, akademik çalışmalar ve kovboy romanları gibi birbirinden oldukça farklı kitapların aynı tür toplu alımlarda yer alması dikkat çekiyor.
Uzmanlar, bu çeşitliliğin yapay zekâ eğitimiyle bağlantılı olabileceğini değerlendiriyor. Büyük dil modellerinin daha fazla ve farklı kaynaklardan veriyle eğitilmesi, sistemlerin yeni metinler üzerinden geliştirilmesini mümkün kılıyor. Özellikle nadir veya daha önce dijital ortama aktarılmamış eserler, mevcut eğitim verilerine yeni içerikler ekleyebiliyor.
Oxford Üniversitesi’nden fikrî mülkiyet uzmanı Profesör Emily Hudson ise ABD ile Birleşik Krallık arasındaki telif hakkı mevzuatının farklı olduğuna dikkat çekti. Hudson’a göre Birleşik Krallık’ta eğitim amacıyla bir veri kütüphanesi oluşturulması ve bu verilerle yapay zekâ eğitimi gerçekleştirilmesi gibi kopyalama işlemleri, kural olarak telif hakkı sahibinin iznini gerektiriyor.
Kitapçıların Karşı Karşıya Kaldığı Etik Sorun
Yapay zekâ şirketlerinden kaynaklandığı düşünülen talep, ikinci el kitapçılar açısından ekonomik bir hareketlilik yaratırken kitapların geleceği konusunda etik bir tartışmayı da beraberinde getiriyor.
Edinburgh’daki McNaughtan’s kitapçısının sahibi Derek Walker, her kitabın fiziksel bir kopyasının korunmasının aynı ölçüde kritik olmadığını belirtiyor. Örneğin yalnızca 100 adet basılmış ve bunların 75’i kütüphanelerde bulunan bir akademik eserin ikinci el piyasasında nadir hale gelmesinin, tek bir kopyasının yok edilmesini başlı başına büyük bir kayıp haline getirmeyebileceği değerlendiriliyor.
Buna karşılık, bir kitabın belirli bir baskısının bilinen tek fiziksel örneğinin yok edilmesi çok daha ciddi bir sorun oluşturabilir. Walker, geçmişte yalnızca tek bir örneğinin hayatta kaldığı 18. yüzyıl baskılarının da ellerinden geçtiğini ve bu tür bir kitabın dijitalleştirme amacıyla satın alınarak imha edilmesinin kültürel miras açısından önemli bir kayıp olacağını ifade etti.
Kitapların geri dönüştürülmesi ise her durumda aynı şekilde değerlendirilmiyor. Yıllarca satılmadan raflarda veya çevrimiçi satış platformlarında bekleyen, çok sayıda kopyası bulunan kitapların dijitalleştirme sonrasında geri dönüştürülmesi, bazı kitapçılar açısından daha az sorunlu bir sonuç olarak görülüyor.
Manley de ikinci el kitap piyasasındaki bu hareketliliğin uzun süredir satılmayan eserler açısından ticari bir canlanma yarattığına dikkat çekti. Bazı kitapların internet üzerinde yaklaşık 20 yıl boyunca satışta kaldıktan sonra ancak son dönemde alıcı bulduğu belirtiliyor.
Bununla birlikte mevcut veriler toplu kitap alımlarının tamamının yapay zekâ şirketleri tarafından gerçekleştirildiğini veya satın alınan kitapların tamamının eğitim amacıyla kullanıldığını göstermiyor. Kitapçıların gözlemlediği sıradışı talep ile yapay zekâ sektörünün artan veri ihtiyacı arasındaki bağlantı şu aşamada bir olasılık olarak değerlendiriliyor.
İlginizi Çekebilir: Dünyanın En Güzel Kelimeleri Açıklandı: Türkçeden de Bir Sözcük Listede
İkinci el kitap piyasasındaki bu hareketliliği sizler neye bağlıyorsunuz? Cevaplarınızı yorumlarda veya Kayıp Rıhtım Forum’da paylaşabilir, edebiyat dünyasından güncel gelişmeler için bizleri Google News ve WhatsApp üzerinden takip edebilirsiniz.
Kaynak: BBC
